‘ตำนาน’ และ ‘ที่มา’ ของชื่อถนน 10 สายหลักในเมือง ‘ชัยภูมิ’

แดดค่ำตะวันรอน ของอนุสาวรีย์พระยาภักดีชุมพล
จุดตัดระหว่างสองถนนสายสำคัญของเมืองชัยภูมิชั้นใน
ภาพ : Mr.Shy

ถนนหนทางจำเป็นอย่างยิ่งโดยเฉพาะในปัจจุบัน ถนนหนทางเป็นสิ่งจำเป็นที่ขับเคลื่อนชีวิตของมนุษย์รวมทั้งชาวชัยภูมิให้เดินไปข้างหน้า พบปะ สังสรรค์ และทำธุระต่างๆ ได้อย่างสะดวกสบายและไม่ติดขัด ถนนในเมืองชัยภูมินั้นแต่ละสายมีอายุร่วมร้อยปี หลายสายเปิดให้บริการเมื่อไม่นานมานี้ แต่ถนนสายหลักของเมืองชัยภูมินั้นมีที่มาที่แปลกและพิศดารอยู่ไม่น้อย โดยเฉพาะถนนสายที่อยู่ในเมืองชัยภูมิ เช่น ถนนบรรณาการ ถนนราชทัณฑ์ ถนนทักษิน ฯลฯ

ถนนในยุคแรกเริ่มมื่อร้อยปีก่อนนั้นมีสองลักษณะด้วยกันคือ ถนนหิน/อิฐ และถนนดินอัด ซึ่งถนนเหล่านั้นปรากฎเฉพาะภายในเมืองเท่านั้น ถนนระหว่าเมืองหรือไปต่างอำเภอมีเพียงทางเกวียนผ่านป่ารกชัฎเท่านั้น

ถนนหฤทัย

ถนนเส้นนี้เป็นถนนที่เหมาะมากในแง่ของชื่อที่ตั้งซึ่งปัจจุบันเป็นใจกลางเมืองย่านการค้า ธุรกิจ และสถานที่ราชการ แต่ชื่อหฤทัยนั้นมิได้ได้มาด้วยเหตุเพราะเป็นถนนที่อยู่ใจกลางเมือง หากแต่ว่าเป็นถนนที่ตัดขึ้นด้วยคำสั่งของเจ้าเมืองชัยภูมิในขณะนั้น ภายหลังจึงมีการขนานนามถนนตามชื่อเจ้าเมืองชัยภูมิคนดังกล่าวเพื่อเป็นเกียรติ โดยใช้ราชทินนามของท่านซึ่งมีนามว่า พระหฤทัย (บัว) และในภายหลังท่านได้รับราชทินนามใหม่เป็น พระราชเดชภักดี (บัว)

ถนนชัยประสิทธิ์

หากพูดถึงความเก่าแก่ของที่มาของชื่อถนนเส้นนี้นับได้ว่าเก่าแก่ที่สุดในบรรดาชื่อถนนอื่น ๆ ในเมืองชัยภูมิ ด้วยเหตุที่ว่าชื่อถนนเส้นนี้มาจากนามวัดแห่งหนึ่งซึ่งเป็นจุดสิ้นสุดของถนนทางทิศตะวันออก และวัดแห่งนั้นก็คือวัด “ชัยประสิทธิ์” นั่นเอง ที่มาของชื่อวัดแห่งนี้ปรากฎอยู่ในวารสาร ชัยภูมิสาร ฉบับประฐมฤกษ์ พฤศจิกายน 2491 ความว่า

… เดิมวัดสะแกเป็นวัดร้าง พระประสิทธิ์ได้มาซ่อมแซมบูรณะขึ้นใหม่ จึงขนานนามวัดใหม่ตามชื่อของท่านว่า “วัดชัยประสิทธิ์” ประมาณ พ.ศ. ๒๔๔๒ พระยาหฤทัยราชเดช เจ้าเมืองชัยภูมิสมัยนั้น ได้ตั้งโรงเรียนหลวงขึ้นที่วัดชัยประสิทธิ์นี้ …

วัดนี้เดิมชื่อวัดสะแก สันนิษฐานว่าเป็นวัดร้างในป่าสะแกทางตอนเหนือของบ้านหินตั้ง อย่างไรก็ตามพระประสิทธิ์ตั้งวัดดังกล่าวและมีชื่อปรากฎในทะเบียนวัดหลวง โดยขึ้นทะเบียนในปี 2435 โดยใช้ชื่อว่าวัดประสิทธิ์ ตามชื่อของพระผู้บุกเบิกและบูรณะวัดดังกล่าว ในภายหลังด้วยเหตุที่วัดตั้งอยู่ในเมืองชัยภูมิจึงขนานามใหม่ว่าวัดชัยประสิทธิ์ และก็ใช้ชื่อนี้เสมอมาตั้งแต่ต้นยุคพุทธทศวรรษ 2460

คำแถลงการณ์ของเสนาธิการทหารบก เรื่องสนามบินจังหวัดไชยภูมิ์

ภาพ : ราชกิจจานุเบกษา ลงวันที่ 17 สิงหาคม 2467

ถนนสนามบิน

ในจังหวัดที่ไม่มีสนามบินอย่างจังหวัดชัยภูมิ มีถนนอยู่สายหนึ่งทางตะวันตกของเมืองชื่อว่า ถนนสนามบิน ในที่นี้ นี่คงเป็นอนุสรณ์หนึ่งในไม่กี่แห่งที่หลงเหลือให้ชาวชัยภูมิได้ดูต่างหน้าอย่างเสียดายว่า ครั้งหนึ่งจังหวัดนี้ เมืองนี้ มีสนามบิน และเครื่องบินขึ้นลง อย่างไรก็ตามสนามบินเมืองชัยภูมินั้นผู้เขียนค้นคว้าถึงเหตุแห่งการก่อตั้งทราบว่าก่อตั้งขึ้นในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 6 ดังปรากฎความในราชกิจจานุเบกษาฉบับลงวันที่ 17 สิงหาคม 2467 ดังนี้

เจ้าน่าที่ผ่ายปกครองท้องถิ่นได้อำนวยการสร้างสนามบินจังหวัดไชยภูมิ์ขึ้นเสร็จบริบูรณ์แล้ว กระทรวงกระลาโหมพิจารณาเห็นว่าเปนสนามที่ถูกต้องลักษณะใช้การได้ จึงได้รับเข้าไว้ในทะเบียนนับแต่บัดนี้

สนามแห่งนี้สำเร็จขึ้นได้ด้วย มหาเสวกตรี พระยากำแหงสงคราม เมื่อยังครองตำแหน่งสมุหเทศาภิบาลมณฑลนครราชสีมาได้สั่งให้อำมาตย์โท พระศรีสมัตถการ เมื่อยังเปนผู้ว่าราชการจังหวัดไชยภูมิ์ ตรวจหาพื้นที่และมอบให้เป็นหัวน่าอำนวยการโก่นสร้างพร้อมด้วยข้าราชการ เมื่อพระศรีสมัตถการได้ย้ายไปแล้ว อำมาตย์โท พระวิชิตวิทยาการมารับตำแหน่งผู้ว่าราชการจังหวัดแทน ก็ได้รับช่วงภาระอันนี้มาจนแล้วบริบูรณ์ แรงงารปราบพื้นที่แห่งนี้ขอแรงราษฎรเมื่อว่างกิจ ทำมาหาเลี้ยงชีพมาช่วยทำพร้อมด้วยกำนันผู้ใหญ่บ้านซึ่งมาเปนผู้ช่วนดูแล กับใช้แรงนักโทษบ้าง นับว่าข้าราชการในจังหวัดนี้ได้ช่วยกันทำไปโดยความสามัคคีพร้อมเพรียงด้วยเห็นแก่ประโยชน์ของชาติ บ้านเมือง …

ที่ว่าการกรมเสนาธิการณ์ทหารบกในพระนคร
วันที่ ๙ สิงหาคม พระพุทธศักราช ๒๔๖๗
บริพัตร์
เสนาธิการทหารบก

อย่างไรก็ตามสนามบินนั้นได้ปิดทำการอย่างเป็นทางการ (โดยทางปฏิบัตินั้นปิดไปก่อนหน้าประกาศนี้แล้วหลายปี) ในวันที่ 12 ตุลาคม 2544 สนามบินชัยภูมินั้นให้บริการประเทศไทยมานานกว่า 87 ปี ณ วันนี้สนามบินชัยภูมิมีเพียงชื่อหมู่บ้านและถนนสายหนึ่งเท่านั้นที่ยังพอเป็นอนุสรณ์ไว้ต่างหน้าให้แก่ชาวชัยภูมิ เหตุการณ์ที่สนามบินชัยภูมิได้รับใช้การทหารของประเทศในระยะ 87 ปีที่ผ่านมาคือ

สงครามโลกครั้งที่ 2
สงครามอินโดจีนครั้งที่ 2 (สงครามเวียดนาม)

ปัจจุบัน ถนนสนามบิน นับเป็นพรมแดนของเมืองชัยภูมิกับเขตศูนย์ราชการทางตะวันตกของเมือง ตัวเมืองชัยภูมิชั้นในทางตะวันตกสิ้นสุดที่ถนนเส้นนี้ ในขณะที่ประชากรเมืองชัยภูมิเพิ่มสูงขึ้นถนนเส้นนี้ก็คับคั่งไปด้วยรถยนต์ทั้งในเวลากลางวันและโดยเฉพาะอย่างยิ่งในชั่วโมงเร่งด่วน

ภาพถนนบรรณาการ เบื้องหลังปรากฎภาพความสว่างไสวของไฟถนนยามโพล้เพล้

ภาพ : Mr.Shy

ถนนบรรณาการ

ถนนสายเก่าแก่และกว้างขวางที่สุดในบรรดาถนนภายในการดูแลของเทศบาลเมืองชัยภูมิ ปัจจุบันนับได้ว่าเป็นถนนเส้นที่สวยงามที่สุดแห่งหนึ่งในเมืองชัยภูมิ วัตถุประสงค์ของการสร้างถนนเส้นนี้นั้นคือ เพื่อเชื่อมเขตเมืองในสมัยนั้น (บ้านเมืองเก่าในปัจจุบัน) เข้ากับเขตราชการในขณะนั้น (ซึ่งอยู่นอกเมือง) และในเวลาต่อมาได้ขยายถนนเพิ่มเติมเพื่อเชื่อมสถานที่ราชการและเมืองเข้ากับสนามบินเมืองชัยภูมิ ปัจจุบันถนนเส้นนี้นับเป็นหัวใจหลักในการเชื่อมเมืองจากตะวันตกไปตะวันออกเข้าด้วยกัน

ถนนบรรณาการสร้างเสร็จสิ้นเมื่อกรกฎาคม พ.ศ. 2452 และชื่อถนนเส้นนี้มาจากบุคคลสำคัญผู้เป็นผู้อำนวยการสร้างถนนของเมืองชัยภูมิท่านหนึ่งคือ ขุนบรรณการรังสฤษดิ์ ปลัดเมืองชัยภูมิ ซึ่งท่านเป็นแม่กองในการสร้างถนนเส้นนี้ด้วยกำลังนักโทษ และชาวบ้านที่ว่างงานซึ่งเกณฑ์มาจากตำบลต่างๆ ในเขตเมืองชัยภูมิ วัสดุและอุปกรณ์ที่ใช้ในการสร้างถนนนี้มาจากการเรี่ยไรเงินจากชาวบ้านทั่วทั้งเมืองชัยภูมิ เดิมถนนเส้นนี้สร้างด้วยดินอัดแน่น ตลอดทั้งสายภายหลังราว พ.ศ. 2478 ถนนเส้นนี้ได้ปูด้วยอิฐและเป็นคอนกรีตจวบจนปัจจุบัน

ถนนยุติธรรม

ถนนยุติธรรม เดิมชื่อถนนหน้าศาล (ปรากฎชื่อถนนในพระราชกฤษฎีกาจัดตั้งเทศบาลเมืองชัยภูมิ) ประวัติของถนนเส้นนี้ต้องนับย้อนไปถึงรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัฐบาลของพระองค์ได้มีนโยบายให้การพิจารณาความของศาลโดยแยกออกจากฝ่ายปกครอง (ศาลากลาง) จึงได้แยกงานยุติธรรมออกไปตั้งนอกศาลากลางโดยตั้งเป็นศาลจังหวัดซึ่งตั้งอยู่บริเวณทิศตะวันออกของวัดทรงศิลาในปัจจุบัน ซึ่งถนนเส้นนี้มีชื่อว่าถนนหน้าศาลด้วยเหตุที่ตั้งอยู่หน้าศาลจังหวัดพอดี อย่างไรก็ตามต่อมาศาลจังหวัดชัยภูมิได้ย้ายมาบริเวณด้านทิศตะวันตกของศาลากลาง (ศาลเยาวชนและครอบครัวในปัจจุบัน) จึงได้มีการเปลี่ยนชื่อให้เหมาะแก่กาลและสมัยว่าถนนยุติธรรม

ในปัจจุบันถนนเส้นนี้ทิศตะวันตกจรดกับถนนโนนม่วง ทิศตะวันออกจรดกับถนนบูรพา นับเป็นอีกหนึ่งถนนสายสำคัญเพราะตัดผ่านสถานที่สำคัญหลายแห่งเช่น วัดทรงศิลา

แผนผังเมืองชัยภูมิ แนบท้ายพระราชกฤษฎีกาจัดตั้งเทศบาลเมืองชัยภูมิ พ.ศ. 2479

– ราชกิจจานุเบกษาฉบับลงวันที่ 29 พฤศจิกายน 2479

ถนนทักษิณ และ ถนนบูรพา

ถนนสองสายนี้น่าสนใจด้วยชื่อของถนน ทั้งสองถนนเป็นถนนที่ตั้งชื่อตามทิศ (บูรพา หมายถึงทิศตะวันออก ทักษิณ หมายถึงทิศใต้) ถนนบูรพาอยู่ทางตะวันออกของเมืองพอดี โดยเป็นถนนที่ตัดจากเหนือ (จรดถนนชัยประสิทธิ์บริเวณหอชัยภูมิ) ลงมาใต้จรดกับถนนบรรณาการบริเวณตรงข้ามโรงพยาบาลชัยภูมิในปัจจุบัน ส่วนถนนทักษิณนั้นมีประวัติที่น่าสนใจอย่างหนึ่งคือ เดิมถนนเส้นนี้ไม่ได้อยู่บริเวณหลังศาลากลางเหมือนในปัจจุบันนี้ จากหลักฐานแผนผังเมืองชัยภูมิ (แนบในพระราชกฤษฎีกาตั้งเทศบาลเมืองชัยภูมิ พ.ศ. 2479;ดังภาพ) นั้นจะพบว่าถนนราชทัณฑ์ บริเวณหลังวัดทรงศิลานั้นเดิมใช้ชื่อว่าถนนทักษิณ อย่างไรก็ตามยังไม่มีหลักฐานอื่นที่ชี้แจงว่าเดิมนั้นถนนทักษิณในปัจจุบันนั้นใช้ชื่อว่าอย่างไร ในปัจจุบันถนนทักษิณตะวันออกจรดกับถนนบูรพา ตะวันตกจรดกับถนนหฤทัย

ถนนทั้งสองสายนี้มีชื่อปรากฎสร้างขึ้นราว พ.ศ. 2452 ในสมัยข้าหลวงเมืองไชยภูมิ์ หลวงพิทักษ์นรากร ด้วยให้สร้างถนนพร้อมกัน 5 สายขึ้น และมีถนนที่ตั้งชื่อตามทิศขึ้น 2 สายคือ ถนนบูรพา และถนนทักษิณ นับได้ว่าเป็นอีกหนึ่งในสองสายเก่าแก่ของเมืองชัยภูมิ

ถนนราชทัณฑ์

เป็นถนนใจกลางเมืองที่สำคัญอีกสายหนึ่ง ถนนสายนี้เดิมชื่อถนนทักษิณ (ดังภาพข้างต้น) และมีอาณาเขตทางตะวันตกสุดเพียงแค่ถนนหฤทัย ขนานไปกับถนนทักษิณและทางตะวันออกจรดถนนบูรพาปัจจุบันเท่านั้น อย่างไรก็ตามถนนเส้นนี้ได้ชื่อใหม่ในภายหลังว่าถนนราชทัณฑ์ ตามสถานที่ตั้งเดิมของเรือนจำจังหวัดชัยภูมิที่อยู่บริเวณสวนกาญจนาภิเษกบริเวณหลังศาลากลาง ในปัจจุบันถนนราชทัณฑ์มีอาณาเขตตั้งแต่ทิศตะวันตกถนนโนนม่วงไปจรดทิศตะวันออกที่ถนนบูรพา

ถนนอนันตกูล

ถนนเส้นนี้ก็สำคัญเช่นกันสร้างเสร็จในช่วงของท่านผู้ว่าราชการจังหวัด อนันต์ อนันตกูล ซึ่งได้มีนโยบายปรับปรุงและบริหารราชการจังหวัดหลายรูปแบบและถนนเส้นนี้ก็คือนโยบายการเชื่อมถนนบูรพากับถนนนนทนาครที่มีอยู่ก่อน (อย่างไรก็ตามเดิมมีทางเชื่อมระหว่างสองถนนนี้อยู่แล้วเพียงแต่เป็นทางดินเท่านั้น) ถนนเส้นนี้ถูกขนานนามตามนามสกุลของท่านภายหลังจากท่านย้ายไปรับราชการที่อื่น

ถนนอนันตกูลเป็นถนนสายที่ไม่เคยหลับไหลแต่ไหนแต่ไรมา ตลาดบริเวณของถนนเส้นนี้ถูกเรียกว่าตลาดโต้รุ่ง ซึ่งเป็นตลาดที่เปิดค้าคาย (โดยเฉพาะอย่างยิ่งอาหาร) ตลอด 24 ชั่วโมง

ถนนนนทนาคร

ท่านผู้ว่าราชการ ช่วย นนทนาคร เป็นผู้ว่าราชการจังหวัดชัยภูมิในยุค 70 (ค.ศ. 1961 – 1970) อนุสาวรีย์พระยาภักดีชุมพล ก็ถูกสร้างขึ้นในสมัยของท่าน ถนนนนทนาครก็เช่นกัน เป็นถนนที่ตัดเพื่อขนานกับถนนบูรพาออกเมืองไปยังถนนนิเวศรัตน์ซึ่งในสมัยนั้นเป็นเส้นทางการจราจรหลักสู่กรุงเทพมหานครของชาวชัยภูมิ เดิมถนนเส้นนี้เป็นถนนไม่มีชื่อ ภายหลังการปรับปรุงถนนเส้นนี้ใหม่ในสมัยของท่านผู้ว่าราชการจังหวัด ช่วย นนทนาคร ประชาชนจึงขนานนามตามนามสกุลขอท่านผู้ว่าราชการท่านนี้

แม้กาลเวลาจะผ่านพ้นไปมาก ปัจจุบันถนนหนทางในเมืองชัยภูมิยังคงมีมนต์ขลังของอดีต เรื่องราวถักทอผ่านเวลาที่เปลี่ยนไป ยังมีเรื่องราวมากมายที่ยังไม่ถูกค้นพบ ชาวชัยภูมิยังคงใช้ชีวิตทับเส้นทางแห่งชีวิตของคนในอดีตอยู่เสมอ ทุกเมื่อเชื่อวัน ผู้เขียนเพียงหวังว่าเรื่องราวเหล่านี้ คนเหล่านี้ และสถานที่เหล่านี้จะไม่ถูกฝังไปพร้อมกับเวลาที่ผ่านพ้นไป

ตวงโชค ชาลีกุล
4 กรกฎาคม 2560
ชัยภูมิ, ประเทศไทย

หมายเหตุ : ภาพสีที่ใช้ประกอบบทความได้รับอนุญาตจากเจ้าของภาพทั้งหมดแล้ว ทั้งนี้เป็นไปตามพระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 ทุกประการ ผู้ที่จะใช้ภาพประกอบดังกล่าวจำเป็นต้องติดต่อเจ้าของภาพถ่ายด้วยตัวของท่านเอง ทั้งนี้เพื่อเป็นไปด้วยความเรียบร้อย